Zwłoka wierzyciela
Niemal każdego dnia zawieramy jakieś umowy, nawet nie będąc tego świadomym. Dokonując zakupów, płacąc za parking czy wynajmując samochód tak naprawdę stajemy się stroną konkretnego kontraktu inaczej mówiąc umowy. Czasami, a w zasadzie prawie zawsze, na podstawie takich umów oczekujemy czegoś od drugiej strony. Większość osób instynktownie i potocznie rozumie czym jest dług, jaką może mieć formę, kogo można uznać za dłużnika oraz kiedy spóźnia się on ze świadczeniem. Zdecydowanie mniej intuicyjna jest natomiast zwłoka wierzyciela, którą przedstawię w dzisiejszym artykule.
Obowiązek współdziałania stron
Choć nie dla każdego jest to oczywiste, obie strony umowy powinny współpracować w celu jej realizacji. Jak wynika z art. 354 Kodeksu cywilnego (dalej: k.c.), dłużnik powinien wykonać zobowiązanie zgodnie z jego treścią i w sposób odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu oraz zasadom współżycia społecznego, a jeżeli istnieją w tym zakresie ustalone zwyczaje – także w sposób odpowiadający tym zwyczajom. W taki sam sposób powinien współdziałać przy wykonaniu zobowiązania wierzyciel.
Z powyższej regulacji wynika, że także na wierzycielu ciąży obowiązek dbania, by dłużnik mógł wykonać swoje zobowiązanie. To w interesie samego wierzyciela jest to, by umożliwić drugiej stronie realizację umowy i uzyskanie w ten sposób tego, co z niej wynika.
Regulacja ustawowa
Dłużnik nie może sam z siebie pójść do sądu i domagać się tego, by wierzyciel umożliwił mu wykonanie zobowiązania. By uchronić go przed taką sytuacją ustawodawca wprowadził instytucję zwłoki wierzyciela. W myśl art. 486 k.c. w razie zwłoki wierzyciela dłużnik może żądać naprawienia wynikłej stąd szkody, może również złożyć przedmiot świadczenia do depozytu sądowego. Wierzyciel dopuszcza się zwłoki, gdy bez uzasadnionego powodu bądź uchyla się od przyjęcia zaofiarowanego świadczenia, bądź odmawia dokonania czynności, bez której świadczenie nie może być spełnione, bądź oświadcza dłużnikowi, że świadczenia nie przyjmie.
Powyższy przepis ma przy tym charakter dyspozytywny. Oznacza to, że strony mogą zgodnie zmodyfikować zasady dotyczące zwłoki wierzyciela. Zawarte np. w umowie zapisy mogą modyfikować przesłanki wystąpienia zwłoki lub jej skutki. Warto jednak pamiętać, że zmiany takie muszą mieć racjonalne uzasadnienie. Jeśli jedna ze stron zostanie rażąco pokrzywdzona zmianami, może kwestionować ich skuteczność przed sądem. Jest to możliwe na przykład wtedy, gdy naruszono zasadę swobody umów przewidzianą w art. 353[1] k.c.
Kiedy występuje zwłoka wierzyciela
Wskazany wyżej przepis przewiduje trzy sytuacje, w których dochodzi do zwłoki wierzyciela.
Po pierwsze, dzieje się tak, gdy wierzyciel uchyla się od przyjęcia zaofiarowanego świadczenia. Chodzi tutaj o sytuacje, w których wierzyciel nie odbiera świadczenia, gdy dłużnik podejmuje próby jego przekazania. Próba przekazania świadczenia (fachowo mówi się o jego „zaofiarowaniu”) musi być realna, a nie tylko stwarzać takie pozory. Obowiązek przyjęcia świadczenia musi przy tym uwzględniać czas i miejsce świadczenia oraz jego jakość. Jeśli dłużnik narusza te elementy stosunku zobowiązaniowego, nie zachodzi zwłoka wierzyciela.
Druga sytuacja przedstawiona w art. 486 k.c. polega na tym, że wierzyciel oświadcza dłużnikowi, iż świadczenia nie przyjmie. Jeśli wierzyciel złoży taką deklarację, dłużnik nie musi już próbować zaofiarować świadczenia, ponieważ staje się to zbędne. Warto jednak pamiętać, że takie oświadczenie ma moc prawną tylko wtedy, gdy wierzyciel w ogóle musiał współdziałać z dłużnikiem. Jeśli nie ma takiego obowiązku, jego oświadczenia w tym zakresie nie mają dla sytuacji dłużnika znaczenia. Oświadczenie można złożyć w dowolnej formie i o dowolnej treści. Musi jednak z niego wynikać jasna wola wierzyciela, musi także dotrzeć ono do dłużnika. Stosuje się do niego ogólne zasady dotyczące oświadczeń woli.
Wreszcie ze zwłoką wierzyciela mamy do czynienia wtedy, gdy nie dokonuje on czynności niezbędnej do spełnienia świadczenia. Chodzi więc tutaj o pewną przeszkodę (faktyczną lub prawną), która obiektywnie istnieje i która może zostać usunięta wyłącznie przez wierzyciela. Przykładowo, jeśli wierzyciel zgodnie z umową nie dostarczy dłużnikowi projektu budowlanego, ten ostatni nie będzie mógł zacząć prac budowlanych.
Warunki stwierdzenia zwłoki wierzyciela
Samo wystąpienie okoliczności przedstawionych wyżej jeszcze nie wystarczy, by stwierdzić zwłokę wierzyciela. Konieczne jest spełnienie dodatkowych przesłanek.
Przede wszystkim działania wierzyciela muszą doprowadzić do sytuacji, w której dłużnik nie może wykonać swojego świadczenia. Implikuje to stwierdzenie, że musi istnieć fakt obiektywnej niemożliwości świadczenia. Dodatkowo konieczne jest, by istniał związek przyczynowy pomiędzy zachowaniem wierzyciela, a niemożliwością świadczenia. Omawiany stan musi posiadać swój początek i koniec.
Należy także podkreślić, że zwłoka wierzyciela wystąpi wtedy, gdy jej powodem są wyłączne działania wierzyciela. Jeśli wśród powodów niemożności świadczenia znajdują się zachowania dłużnika lub okoliczności niezależne od stron, zwłoka wierzyciela nie będzie miała miejsca.
Wreszcie trzeba pamiętać o tym, że zwłoka wierzyciela nie zależy od jego winy. Nawet zatem gdy wierzyciel dochował należytej staranności, ale z przyczyn od niego niezależnych jego zachowanie mieści się w dyspozycji art. 486 k.c., popada on w zwłokę. Dzieje się tak dlatego, ponieważ konsekwencji tej sytuacji nie powinien ponosić prawidłowo działający dłużnik.
Zwłoka wierzyciela to sytuacja, gdy to nie dłużnik „spóźnia się” ze świadczeniem, lecz wierzyciel bez uzasadnionego powodu nie przyjmuje prawidłowo zaoferowanej zapłaty lub rzeczy, albo nie współdziała tak, by dłużnik mógł wykonać umowę. Od tej chwili ryzyko przypadkowej utraty lub uszkodzenia świadczenia obciąża wierzyciela, a dłużnik nie ponosi odpowiedzialności za opóźnienie (co zwykle wyłącza naliczanie odsetek). Dłużnik może także złożyć świadczenie do depozytu sądowego, skutecznie „wywiązując się” mimo braku współpracy po drugiej stronie. Wierzyciel odpowiada przy tym za konieczne i rozsądne koszty, np. przechowania rzeczy. W praktyce kluczowe jest udokumentowanie należytej oferty spełnienia świadczenia (termin, miejsce, gotowość zapłaty/wydania, forma kontaktu), bo to umożliwia bezpieczne powołanie się na zwłokę wierzyciela i wybór depozytu jako rozwiązania.
Zwłoka wierzyciela a odstąpienie od umowy
W sytuacji, gdy to wierzyciel popada w zwłokę, dłużnik nie może odstąpić od łączącej ich umowy. Jedyny wyjątek od tej zasady przewiduje art. 640 k.c., zgodnie z którym jeżeli do wykonania dzieła potrzebne jest współdziałanie zamawiającego, a tego współdziałania brak, przyjmujący zamówienie może wyznaczyć zamawiającemu odpowiedni termin z zagrożeniem, iż po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu będzie uprawniony do odstąpienia od umowy.
Ciężar dowodu w sprawach, gdzie występuje zwłoka wierzyciela
Zgodnie z art. 6 k.c. ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Z treści art. 486 k.c. w związku z tym wynika, że to dłużnik musi udowodnić wystąpienie jednej z okoliczności omawianych w tym przepisie. Z kolei na wierzycielu ciąży obowiązek wykazania, że okoliczność wystąpiła bez jego winy. Faktu tego nie jest w stanie udowodnić dłużnik.
Koniec stanu zwłoki wierzyciela
Jak wspomniałem, stan zwłoki wierzyciela musi mieć początek i koniec. Jak wskazuje się w doktrynie prawniczej, zwłoka kończy się, gdy:
- wierzyciel przyjmie świadczenie;
- wierzyciel cofnie swoje oświadczenie o tym, że nie chce przyjąć świadczenia;
- wierzyciel dokona czynności wymaganej do spełnienia świadczenia;
- dłużnik złoży świadczenie do depozytu sądowego;
- zobowiązanie wygaśnie.
Warto przy tym pamiętać, że uchylenie stanu zwłoki nie zwalnia wierzyciela z odpowiedzialności za okres, w którym istniała.
Zwłoka wierzyciela – skutki
Jednym z podstawowych skutków zwłoki wierzyciela jest stwierdzenie, że dłużnik nie opóźnia się ze spełnieniem świadczenia. Oznacza to, że wierzyciel nie może na przykład domagać się kar umownych za opóźnienie w realizacji umowy. Niedopuszczalne jest także naliczanie odsetek (choć tutaj zdania prawników są podzielone).
Kolejną konsekwencją zwłoki wierzyciela może być, w zależności od treści umowy, przejście ryzyka przypadkowej utraty przedmiotu świadczenia na wierzyciela. Jest to jednak temat kontrowersyjny, a prawnicy nie są w tym temacie zgodni. Konsensus panuje natomiast w zakresie tego, że zwłoka przenosi na wierzyciela ryzyko gospodarcze związane na przykład z waloryzacją.
Wreszcie, co wynika wprost z przepisu, jeśli zaszła zwłoka wierzyciela, a przedmiot świadczenia się do tego nadaje, dłużnik zyskuje prawo do złożenia go do depozytu sądowego.
Sprawy powstałe na tle zwłoki wierzyciela są często skomplikowane i niejednoznaczne prawnie. Każdy przypadek należy rozpatrywać indywidualnie, przy czym w grę mogą wchodzić nawet roszczenia odszkodowawcze dłużnika względem wierzyciela. Żeby uchronić się przed tego typu sytuacjami, warto na wczesnym etapie sporu skorzystać z pomocy profesjonalnego pełnomocnika.
Adwokat Maciej Sechman Kancelaria Adwokacka Katowice
Więcej o autorze powyższej publikacji dowiesz się na tej stronie.
Profesjonalna pomoc prawna w sprawach cywilnych, karnych, rodzinnych i w zakresie szkód górniczych.
