Zezwolenie na zawarcie małżeństwa

Zezwolenie na zawarcie małżeństwa to specyficzna instytucja prawa rodzinnego, która umożliwia ślub dwóch osób niespełniających ogólnych przesłanek przewidzianych przez polskie prawo. Ustawodawca przewiduje przy tym specjalny tryb na uzyskanie takiego zezwolenia, osadzony w polskim postępowaniu nieprocesowym. W dzisiejszym artykule prawnym przedstawię Państwu okoliczności uzyskiwania zezwolenia oraz obowiązki i uprawnienia sądu w tym zakresie.

Na czym polega zezwolenie na zawarcie małżeństwa

Przesłanki legalnego zawarcia małżeństwa znajdują się w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym (dalej: k.r.o.). Od warunków tych istnieją ustawowe wyjątki, zwłaszcza dotyczące wieku i pełni władz umysłowych. Wynika to z faktu, że w określonych sytuacjach ustawodawca widzi racjonalne przesłanki umożliwiające zawarcie małżeństwa osobom, które w normalnych warunkach nie mogłyby tego zrobić.

By uzyskać możliwość zawarcia małżeństwa w tego typu okolicznościach konieczne jest uzyskanie zezwolenia sądu. Sprawa tego rodzaju rozpoznawana jest według przepisów o postępowaniu nieprocesowym. Oznacza to, że inaczej niż np. w sprawach alimentacyjnych, osoba zainteresowana nie pozywa tutaj kogokolwiek. Składa natomiast wniosek, w ramach którego musi wykazać, że spełnia przesłanki uzyskania zezwolenia. Szczegółowo kwestie te uregulowano w art. 561 i nast. Kodeksu postępowania cywilnego (dalej: k.p.c.).

Zezwolenie na zawarcie małżeństwa osobie niepełnoletniej

Zgodnie z art. 10 § 1 k.r.o. nie może zawrzeć małżeństwa osoba niemająca ukończonych lat osiemnastu. Jednakże z ważnych powodów sąd opiekuńczy może zezwolić na zawarcie małżeństwa kobiecie, która ukończyła lat szesnaście, a z okoliczności wynika, że zawarcie małżeństwa będzie zgodne z dobrem założonej rodziny.

Z powyższego przepisu wynika, że mężczyzna niepełnoletni nigdy nie będzie mógł zawrzeć małżeństwa. W przypadku kobiety natomiast wyjątkowo jest to możliwe po ukończeniu przez nią szesnastu lat. Wniosek o wydanie takiego zezwolenia może złożyć wyłącznie kobieta. W tym zakresie nie mogą jej zastępować: mężczyzna, prokurator, organizacja pozarządowa, Rzecznik Praw Obywatelskich czy Rzecznik Praw Dziecka. Wniosku nie może nawet złożyć przedstawiciel ustawowy kobiety, czyli zazwyczaj jej rodzic.

Żeby sąd mógł zgodzić się z wnioskiem, musi stwierdzić spełnienie następujących warunków:

kobieta musi ukończyć szesnaście lat;
muszą zaistnieć ważne powody;
z okoliczności sprawy musi wynikać, że zawarcie małżeństwa będzie zgodne z dobrem założonej rodziny.

W praktyce dwa ostatnie warunki występują łącznie. Klasyczną przesłanką tego rodzaju jest ciąża kobiety, której wniosek dotyczy. Tak samo należy rozpatrywać sytuację, gdy kobieta i przyszły mąż posiadają dziecko lub dzieci. Mniej istotą przesłanką, ale wciąż możliwą do przyjęcia, jest natomiast szczera miłość łącząca narzeczonych i ich ustabilizowana sytuacja ekonomiczna oraz dojrzałość ponad swój wiek. Same przesłanki finansowe nie powinny być jednak traktowane jako ważna przyczyna wskazana w przytoczonym przepisie.

Z uwagi na daleko idące konsekwencje wydania zezwolenia, staje się ono skuteczne dopiero z chwilą uprawomocnienia. Oznacza to, że do czasu rozpatrzenia ewentualnego odwołania nie jest możliwe zawarcie małżeństwa z wykorzystaniem zezwolenia. Co więcej, zgodnie z postanowieniami art. 561 § 1 k.p.c. zezwolenie nie może być zmienione ani uchylone. W ten sposób zabezpieczana jest trwałość małżeństwa jako instytucji pod specjalną opieką państwa.

Osoby dotknięte chorobą psychiczną

Druga grupa osób, które mogą występować o zezwolenie na zawarcie małżeństwa, to osoby dotknięte chorobą psychiczną lub niedorozwojem umysłowym. Zgodnie z art. 12 § 1 k.r.o. jeżeli stan zdrowia lub umysłu takiej osoby nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu przyszłego potomstwa i jeżeli osoba ta nie została ubezwłasnowolniona całkowicie, sąd może jej zezwolić na zawarcie małżeństwa. Choroba psychiczna lub niedorozwój umysłowy to pojęcia medyczne, a nie prawne, dlatego w tym zakresie sąd zawsze powinien odwoływać się do specjalistycznej wiedzy z zakresu psychiatrii lub innej właściwej specjalności.

By sąd mógł uwzględnić wniosek, spełnione muszą zostać następujące przesłanki:

stan zdrowia osoby chorej nie zagraża małżeństwu (tj. nie wyłącza pełnienia przez małżonków swoich funkcji i nie godzi w istotę małżeństwa);
stan zdrowia osoby chorej nie zagraża zdrowiu przyszłych dzieci (dotyczy to zarówno możliwości odziedziczenia choroby, jak i zdolności osoby chorej do bezpiecznego zajmowania się potomstwem);
osoba chora nie może być całkowicie ubezwłasnowolniona.

Szczególnie istotna jest kwestia podmiotu składającego wniosek. Prawnicy przyjmują, że jeśli jakaś przeszkoda dotyczy obojga przyszłych małżonków, to powinni oni złożyć jeden wniosek wspólnie. Nie można przygotować dwóch wniosków, które sądy będą rozpoznawały osobno, choć dotyczą tego samego małżeństwa. Podobnie jak w przypadku osoby niepełnoletniej, zawarcie małżeństwa jest możliwe dopiero po uprawomocnieniu się zezwolenia.

Zezwolenie na zawarcie małżeństwa osobom powinowatym

Ostatnia omówiona dziś grupa to powinowaci w linii prostej. Powinowactwo zgodnie z regulacją Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego to relacja pomiędzy małżonkiem a rodziną drugiego małżonka. Linię powinowactwa ustala się tak samo jak pokrewieństwa. Powinowatymi w linii prostej są zatem teść i teściowa (rodzice małżonka), a także zięć i synowa.

Zgodnie z art. 14 § 1 k.r.o. nie mogą zawrzeć ze sobą małżeństwa krewni w linii prostej, rodzeństwo ani powinowaci w linii prostej. Jednakże z ważnych powodów sąd może zezwolić na zawarcie małżeństwa między powinowatymi. Oznacza to, że w określonych sytuacjach sąd może zgodzić się na zawarcie małżeństwa np. pomiędzy teściową i zięciem. W doktrynie prawniczej przyjmuje się, że generalnie niewielka różnica wieku pomiędzy powinowatymi jest przesłanką udzielenia zgody na małżeństwo. Sąd powinien jednak badać całokształt okoliczności sprawy i ustalać, czy istnieją jakieś zagrożenia dla harmonijnego tworzenia rodziny przez przyszłych małżonków.

Co do zasady wniosek o zezwolenie na zawarcie małżeństwa powinien być złożony przez obu powinowatych. Podobnie jak przy wniosku dwóch osób dotkniętych chorobą psychiczną, sąd musi w jednym postępowaniu rozstrzygnąć tę kwestię. Jeśli wniosek złoży tylko jedna osoba, sąd powinien go oddalić.

Postępowanie sądowe w sprawie zezwolenia na zawarcie małżeństwa

Jak wynika z art. 561 § 3 k.p.c., sąd rozpoznający wniosek musi poprowadzić postępowanie w określony sposób. Przede wszystkim sąd ma obowiązek wysłuchania wnioskodawcy lub wnioskodawców, a także osoby, z którą małżeństwo ma być zawarte (w sytuacji gdy nie składała wniosku). Dodatkowo, jeśli zajdzie taka potrzeba, należy przesłuchać osoby bliskie przyszłych małżonków, takie jak rodzice, dzieci lub dziadkowie.

W sprawach o zezwolenie na zawarcie małżeństwa przez osobę chorą sąd musi skorzystać z opinii biegłego lekarza. Powinien to być lekarz psychiatra, ale w praktyce może się okazać, że właściwy będzie ktoś o innej specjalności.

Warto także zaznaczyć, że w sprawach o zezwolenie na zawarcie małżeństwa sądy mają możliwość zarządzenia wywiadu środowiskowego. Wywiad taki przeprowadza kurator sądowy. Jego celem jest ustalenie warunków, w jakich żyją osoby ubiegające się o uzyskanie zezwolenia. Często właśnie wywiad środowiskowy może zadecydować o ostatecznej zgodzie sądu, ponieważ jest przeprowadzony przez osobę niezależną od wnioskodawcy i osoby, z którą ma zostać zawarte małżeństwo.

Sprawy o zezwolenie na zawarcie małżeństwa nie należą do częstych, ale gdy już się zdarzają, są bardzo wymagające. Prawidłowe przygotowanie wniosku nie polega bowiem wyłącznie na przedstawieniu przesłanek. Sąd należy przekonać do ich istnienia, co nieraz bywa bardzo trudne. Z tego powodu warto zlecić tego typu sprawę specjaliście z zakresu prawa rodzinnego.

Adwokat Maciej Sechman Kancelaria Adwokacka Katowice

Więcej o autorze powyższej publikacji dowiesz się na tej stronie.

Profesjonalna pomoc prawna w sprawach cywilnych, karnych, rodzinnych i w zakresie szkód górniczych.