Zdolność sądowa w procesie cywilnym

Zdolność sądowa w procesie cywilnym to jeden z kluczowych elementów procesu cywilnego, ponieważ rozstrzyga, kto może w takim procesie występować. Choć jej definicja jest prosta, w praktyce budzi spore wątpliwości. W szczególności problemy te dotyczą różnych rodzajów ułomnych osób prawnych oraz przepisów poświęconych odrębnym postępowaniom. W dzisiejszym artykule postaram się część z tych wątpliwości rozwiać.

Zdolność sądowa w procesie cywilnym – definicja

Definicja zdolności sądowej w procesie cywilnym znalazła się w art. 64 § 1 k.p.c. (dalej: Kodeks postępowania cywilnego), zgodnie z którym jest to zdolność występowania w procesie jako strona. Jako pewna ogólna reguła definicja ta się sprawdza, ale jest niespójna z innymi przepisami procesu cywilnego. Przykładowo, w art. 70 § 2 k.p.c. oraz art. 379 pkt 2 k.p.c. mowa jest o stronie postępowania, która nie posiada zdolności sądowej. Część prawników wskazuje w związku z tym, że lepiej definiować zdolność sądową jako zdolność do przeprowadzenia z udziałem strony ważnego procesu. Z naszej perspektywy najważniejsze jest to, że podmiot posiadający zdolność sądową może być pozwany.

Zdolność prawna a zdolność sądowa w procesie cywilnym

Zanim przejdziemy do omówienia poszczególnych rodzajów podmiotów, jedna uwaga ogólna. Zdolność sądowa w procesie cywilnym często mylona jest ze zdolnością prawną, a nie są to tożsame pojęcia. Zdolność prawna to możliwość bycia podmiotem praw i obowiązków z zakresu prawa cywilnego. Jednym z elementów tej zdolności jest możliwość uczestnictwa w procesie. Można zatem powiedzieć, że zdolność sądowa wchodzi w skład zdolności prawnej. Zależność taka nie zachodzi jednak w drugą stronę. Przykładowo, zdolność sądową posiadają:

pracodawca nieposiadający osobowości prawnej;
rada pracownicza przedsiębiorstwa;
zarząd spółki w sprawie o uchylenie uchwały wspólników.

Zdolność sądowa osób fizycznych

Wszystkie osoby fizyczne (czyli ludzie) posiadają zdolność sądową. Zdolność tę nabywamy w chwili urodzenia, a tracimy po śmierci. Przepisy nie przewidują w tym zakresie żadnych ograniczeń. Pełna zdolność sądowa przysługuje zatem zarówno dziecku, osobie ubezwłasnowolnionej, jaki przedsiębiorcy prowadzącemu jednoosobową działalność gospodarczą. Warto jednak pamiętać, że dziecko poczęte, ale jeszcze nieurodzone, co do zasady nie ma zdolności sądowej. Może jednak być podmiotem praw związanych z dziedziczeniem i ustaleniem bezskuteczności uznania ojcostwa.

Osoba zmarła nie może być stroną postępowania, niezależnie od tego, czy występowałaby jako powód, czy jako pozwana. Powództwo wytoczone przeciwko zmarłemu zostanie odrzucone, a jeśli do śmierci doszło w trakcie procesu – sprawa będzie zawieszona do czasu ustalenia spadkobierców lub umorzenia postępowania.

Zdolność sądowa osób prawnych

Nie budzi także większych wątpliwości zdolność sądowa osób prawnych, czyli podmiotów, którym ustawa nadaje osobowość prawną. Status taki może wynikać z ogólnych przepisów dotyczących tworzenia osób prawnych, albo z ustawy powołującej do życia konkretną instytucję.

Osobami prawnymi są między innymi:

Skarb Państwa;
spółki kapitałowe;
stowarzyszenia;
fundacje;
spółdzielnie;
związki zawodowe;
uczelnie;
jednostki samorządu terytorialnego;
przedsiębiorstwa państwowe;
instytuty badawcze.

Generalnie osoby prawne zyskują zdolność sądową z chwilą wpisu do właściwego rejestru lub ewidencji (np. Krajowego Rejestru Sądowego). Analogicznie utrata takiej zdolność następuje poprzez wykreślenie podmiotu z rejestru. Jeśli osobowość prawna została nadana aktem prawnym, zazwyczaj uchylenie tego aktu odbiera danej organizacji zdolność sądową.

Bardzo ważna uwaga – co do zasady jednostki organizacyjne osób prawnych nie posiadają zdolności sądowej. Jeśli więc umowę zawarł np. oddział spółki kapitałowej, powodem lub pozwanym i tak musi być spółka.

Ułomne osoby prawne

Ułomne osoby prawne to podmioty niebędące osobami prawnymi, którym jakiś przepis przyznaje zdolność prawną. Takimi podmiotami są na przykład:

spółki kapitałowe w organizacji (przed wpisaniem do KRS);
spółki osobowe (np. spółka jawna);
wspólnoty mieszkaniowe;
główne oddziały zagraniczne zakładów ubezpieczeń.

Jak wynika z art. 64 § 1[1] k.p.c., ułomne osoby prawne mają zdolność sądową. Oznacza to, że mogą występować w procesie jako powód, pozwany lub interwenient uboczny. W tym miejscu warto podkreślić, że popularne wciąż spółki cywilne nie są ani osobami prawnymi, ani ułomnymi osobami prawnym. To rodzaj umowy łączącej wspólników, dlatego spółka cywilna nie może być stroną procesu.

Zarządzający mieniem

W polskim porządku prawnym występują pojęcia masy spadkowej oraz masy upadłości, czyli zbiory pewnych składników majątkowych, którymi trzeba zarządzać. Same masy nie posiadają zdolności sądowej. W zakresie masy spadkowej zdolność taką posiadają natomiast wykonawca testamentu (jeśli był sporządzony testament) oraz kurator spadku. Co do masy upadłości natomiast zdolność sądową posiadają syndyk, zarządca w postępowaniu restrukturyzacyjnym, zarządca przymusowy oraz zarządca tymczasowy. W określonych sytuacjach zdolność sądową będzie także posiadał zarządca zajętej nieruchomości w postępowaniu egzekucyjnym.

Postępowania odrębne

Przepisy Kodeksu postępowania cywilnego przewidują szereg postępowań odrębnych, które wprowadzają dodatkowe regulacje do zasad ogólnych. Wśród takich regulacji znajdują się także przepisy poświęcone zdolności sądowej. Zdolność taką będą posiadać:

w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych – pracodawca bez osobowości prawnej, organ rentowy i wojewódzki zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności;
w sprawach z zakresu ochrony konkurencji, regulacji energetyki, regulacji telekomunikacji i poczty oraz regulacji transportu kolejowego – prezesi urzędów zajmujących się tą tematyką oraz podmioty będące stronami postępowań przez nich prowadzonych;
w sprawach dotyczących przepadku rzeczy – organ celny i starosta;
w sprawach z zakresu prawa spadkowego – Skarb Państwa działający przez urząd skarbowy;
w sprawach z zakresu przepisów o przedsiębiorstwach państwowych i o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego – rada pracownicza, dyrektor, organ założycielski i organ sprawujący nadzór;
w sprawach przewidzianych przez art. 7 k.p.c. – prokurator.

Kto nie ma zdolności sądowej?

Istnieje wiele podmiotów, które nie posiadają zdolni sądowej. Wśród nich warto wymienić:

organ administracji publicznej w sprawie dotyczącej strony prowadzonego przez ten organ postępowania;
samorząd województwa;
komunalne jednostki organizacyjne (zakłady i jednostki budżetowe);
organ samorządu studenckiego;
niepubliczny zakład opieki zdrowotnej;
ambasada państwa obcego.

W sprawach, w których występują powyższe podmioty, zdolność sądową mają zazwyczaj właściciele lub organy nadrzędne.

Skutki braku zdolności sądowej

Zdolność sądowa w procesie cywilnym to istotny element sprawy, który jest badany przez sąd zawsze z urzędu. Brak takiej zdolności może być pierwotny (gdy występował od początku postępowania) oraz następczy (gdy pojawił się w toku sprawy).

Z pierwotnym brakiem mamy do czynienia wtedy, gdy jako stronę wskazano w pozwie podmiot, który nie ma zdolności sądowej, albo gdy podmiot ten nie istnieje. Następczy brak zdolności sądowej natomiast dotyczy tylko podmiotów niebędących osobą fizyczną. Może zajść w sytuacji, gdy dany podmiot przestał istnieć i został wykreślony z rejestru.

W przypadku braku pierwotnego sąd ma obowiązek znieść postępowanie i postanowić o odrzuceniu pozwu. Dodatkowo sąd powinien uchylić z urzędu wydany wyrok zaoczny lub nakaz zapłaty. Jeśli zaś chodzi o brak następczy, procedura przewiduje zawieszenie postępowania, a po spełnieniu określonych przesłanek jego umorzenie. Tak daleko idące konsekwencje wynikają z tego, że brak zdolności sądowej jest przesłanką nieważności całego postępowania.

Kwestia zdolności sądowej nie jest tak oczywista, jak mogłoby się wydawać. Nieprawidłowe ustalenia w tym zakresie mogą nie tylko wygenerować zbędne koszty, ale także doprowadzić do przykrych konsekwencji – na przykład przedawnienia roszczenia.

Adwokat Maciej Sechman Kancelaria Adwokacka Katowice

Więcej o autorze powyższej publikacji dowiesz się na tej stronie.

Profesjonalna pomoc prawna w sprawach cywilnych, karnych, rodzinnych i w zakresie szkód górniczych.