Wydziedziczenie w polskim prawie
Polskie prawo spadkowe nie należy do najbardziej skomplikowanych, przynajmniej dopóki w grę nie wchodzą pieniądze i rozliczenia. Stosunkowo łatwo jest napisać prosty testament i stwierdzić nabycie spadku. Zdecydowanie więcej problemów sprawia wydziedziczenie w polskim prawie. Osoby chcące kogoś wydziedziczyć często nie do końca rozumieją, jak działa ta instytucja oraz jak ją skutecznie przeprowadzić. Rodzi to problemy i często kończy się w sądzie. W dzisiejszym artykule przedstawiam, jak działa wydziedziczenie oraz jak wykonać je w sposób zgodny z obowiązującymi przepisami.
Istota wydziedziczenia
Mówiąc tak prosto, jak to tylko możliwe, wydziedziczenie oznacza pozbawienie kogoś prawa do zachowku. Wydziedziczyć można tylko zstępnych (czyli dzieci, wnuki, prawnuki), małżonków oraz rodziców. Skoro zachowek jest swojego rodzajem zadośćuczynienia za to, że potencjalny spadkobierca nie otrzymał spadku, wydziedziczenie pełni funkcję zatem karną.
Stanowi odpłatę za niewłaściwe zachowania uprawnionego do zachowku, opisane w dalszej części artykułu. Wydziedziczenie jest także sposobem spadkodawcy na uporządkowanie swoich spraw po śmierci, ponieważ tylko on jest w stanie zastosować tę instytucję.
Prawo do wydziedziczenia kogoś jest zatem prawem podmiotowym kształtującym, ponieważ umożliwia jednostronne ukształtowanie relacji prawnych osób uprawnionych do zachowku ze spadkobiercami. Co istotne, prawa tego nie można się w żaden sposób zrzec. Do momentu śmierci spadkodawca może natomiast zawsze zmienić swoje postanowienie dotyczące wydziedziczenia. W zakresie tym mieści się także przebaczenie rozumiane jako odwołanie wydziedziczenia.
Wydziedziczenie a wyłączenie od dziedziczenia
Jak wspominałem, wydziedziczenie to pozbawienie prawa do zachowku. Należy je odróżnić od wyłączenia od dziedziczenia. Ta ostatnia instytucja polega na pozbawieniu danej osoby statusu spadkobiercy. Wyłączenie od dziedziczenia nie jest jednoznaczne z wydziedziczeniem. Osoba wyłączona dalej może domagać się zachowku.
Wydziedziczenie z kolei zakłada w sobie wyłączenie od dziedziczenia ustawowego, skoro jest dokonywane w testamencie.Orzecznictwo sądowe przyjęło, że bezskuteczność wydziedziczenia nie powoduje automatycznie bezskuteczności wyłączenia od dziedziczenia. Jeśli sąd uzna zatem, że wydziedziczenie było nieskuteczne, nie powinno to wpływać na fakt, że osoba wydziedziczona dalej pozostaje wyłączona od spadkobrania. Nie staje się zatem automatycznie spadkobiercą. Należy jednak zaznaczyć, że powyższa sytuacja może się różnić w zależności od tego, jakiej treści testament pozostawił po sobie spadkodawca.
Wydziedziczenie częściowe i warunkowe
Doktryna prawnicza dopuszcza tzw. wydziedziczenie częściowe. Polega ono na pozbawieniu danej osoby tylko części zachowku. Oczywiście można je przeprowadzić tylko wtedy, gdy spełnione są przesłanki do wydziedziczenia całkowitego. Wydziedziczenie częściowe może polegać np. na ograniczeniu zachowku do konkretnej kwoty lub do mniejszego udziału w spadku. Osoba wydziedziczona częściowo musi być brana pod uwagę przy obliczaniu pozostałych zachowków.
Dopuszcza się także tzw. wydziedziczenie pod warunkiem. Przykładowo, spadkodawca może zastrzec, że pozbawia kogoś zachowku, chyba że ten ktoś zmieni swoje zachowanie. Z oczywistych powodów treść warunku nie może dotyczyć podstaw wydziedziczenia, ale może obejmować np. niemoralne zachowanie względem innych osób.
Podstawy wydziedziczenia
Pozbawienie prawa do zachowku możliwe jest jedynie w trzech sytuacjach. Po pierwsze, gdy uprawniony do zachowku wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. Chodzi tutaj o sytuacje, które obiektywnie można uznać za naganne lub niemoralne. Ważne jest także to, że takie postępowanie musi być sprzeczne z wolą spadkodawcy, a także musi być długotrwałe, a nie pojedyncze.
Po drugie, uprawniony traci prawo do zachowku, gdy dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci. Należy przy tym zaznaczyć, że pojęcia przestępstw tego rodzaju są niezależne od tych występujących w prawie karnym i mogą być interpretowane szerzej. Ocena, kto jest osobą najbliższą dla spadkodawcy, musi być dokonywana indywidualnie dla każdego przypadku.
Po trzecie wreszcie, wydziedziczenie może być uzasadnione uporczywym niedopełnianiem obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy. Co istotne, podstawa ta nie dotyczy rodziny lub osób najbliższych, a wyłącznie samego spadkodawcy. Zakres obowiązków rodzinnych powinniśmy ustalić na podstawie relacji (w tym pokrewieństwa) łączących strony. Można w tym zakresie posługiwać się regulacjami prawa rodzinnego.
Zbieg podstaw wydziedziczenia
Może się zdarzyć tak, że dwie lub trzy podstawy będą występować jednocześnie. Fachowo nazywamy to zbiegiem podstaw wydziedziczenia. Zbiegać mogą się różne działania osoby uprawnionej do zachowku, jak i to samo działanie wypełniające znamiona więcej niż jednej podstawy. Jeśli choć jedna podstawa obroni się w sądzie,wydziedziczenie należy uznać za skuteczne.
Jak skutecznie przeprowadzić wydziedziczenie w polskim prawie
Wydziedziczenia można dokonać wyłącznie w testamencie. Nie można go orzec wyrokiem, zawrzeć w innym dokumencie lub domniemywać na podstawie okoliczności
sprawy. Testament może zawierać wyłącznie wydziedziczenie lub obejmować także inne postanowienia spadkowe. Jeśli testament okaże się nieważny, wydziedziczenie utraci swoją moc i będzie prawnie bezskuteczne.
Przepisy nie określają, jak dokładnie należy opisać w testamencie wydziedziczenie. Nie trzeba używać tego konkretnego słowa, jeśli z treści oświadczenia wynika, że wolą spadkodawcy jest chęć pozbawienia kogoś prawa do zachowku. Przyczyna wydziedziczenia musi wynikać z testamentu. Bezwzględnie należy także określić osobę, która ma zostać wydziedziczona.
Ciężar dowodu w sprawach o wydziedziczenie w polskim prawie
Sądy są zgodne, że samo umieszczenie wydziedziczenia w testamencie jeszcze nie przesądza o jego prawdziwości. Zgodnie z ogólną regułą prawa cywilnego, osoba, która z wydziedziczenia wywodzi skutki prawne, musi udowodnić istnienie jego podstaw. Najczęściej będzie to pozwany w sprawie o zachowek wytoczonej przez wydziedziczonego. Jeśli jednak uprawniony do zachowku nie mógł dopełniać obowiązków rodzinnych z winy samego spadkodawcy, to on musi to udowodnić. Niewątpliwie sprawy o wydziedziczenie w polskim prawie rodzą dużo emocji, ze względu na m.in. ich charakter majątkowy.
Pozew o ustalenie
Zanim dojdzie do sporu o zachowek i pojawi się problem dowodzenia podstaw wydziedziczenia w polskim prawie to warto jeszcze powiedzieć o specyficznej odmianie pozwu o ustalenie. Spadkodawca przed swoją śmiercią może złożyć pozew o ustalenie, że przysługuje mu prawo do wydziedziczenia określonej osoby. Dzięki temu usuwa niepewność w tym zakresie i zabezpiecza spadkobiercę przed pozwem o zachowek ze strony osoby wydziedziczonej. Orzeczenie takie jest wiążące w sprawie o ustalenie, chyba że zmienią się okoliczności przed śmiercią spadkodawcy (np. zmieni on swój testament).
Przebaczenie
Kodeks cywilny przewiduje także instytucję przebaczenia. Jej omówienie to temat na odrębny artykuł, dlatego tutaj zaznaczę jedynie, że przebaczenie usuwa przesłankę wydziedziczenia. Oznacza to, że jeśli pojawiła się przesłanka wydziedziczenia, spadkodawca ma prawo wybaczyć uprawnionemu do zachowku (w dowolnej formie) i natej podstawie nie może już go tego prawa pozbawić. Przebaczenia nie można odwołać, choć oczywiście po jego dokonaniu mogą pojawić się nowe przesłanki wydziedziczenia.
Spory dotyczące zachowku i wydziedziczenia są skomplikowane pod kątem faktycznym i prawnym. Skuteczne dochodzenie roszczeń lub obrona przed nimi wymaga często szerokiej inicjatywy dowodowej i przygotowanej z góry taktyki procesowej. Warto rozważyć powierzenie takich spraw profesjonalistom, takim jak adwokaci zajmujący się sprawami spadkowymi.
Adwokat Maciej Sechman Kancelaria Adwokacka Katowice
Więcej o autorze powyższej publikacji dowiesz się na tej stronie.
Profesjonalna pomoc prawna w sprawach cywilnych, karnych, rodzinnych i w zakresie dochodzenia odszkodowania szkód górniczych.
