Nierówne udziały przy podziale majątku
Podział majątku jest nieodzowną częścią spraw rozwodowych. W większości małżeństw na czas trwania związku obowiązuje ustawowa wspólność małżeńska. Oznacza to, że mąż i żona budują (lub tracą) majątek będący ich wspólną własnością. Gdy związek się kończy, strony powinny podzielić ten majątek. Zdarza się jednak, że jeden z małżonków miał dużo większy wpływ na ostateczny kształt tego, co pozostało do podziału. W takiej sytuacji w grę wchodzą nierówne udziały, które umożliwiają podział w innym stosunku niż standardowe 50:50. Nierówne udziały przy podziale majątku uzależnione są od stanu faktycznego i relacji panujących w danym małżeństwie.
Podstawa prawna nierównych udziałów w majątku wspólnym
Podstawą prawną żądania nierównych udziałów jest art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej: k.r.o.). Zgodnie z jego treścią z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać, ażeby ustalenie udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku.
Kwestie procesowe wniosku o nierówne udziały zostały natomiast uregulowane w art. 567 Kodeksu postępowania cywilnego (dalej: k.p.c.).
Przesłanki ustalenia nierównych udziałów
By sąd mógł ustalić nierówne udziały w majątku wspólnym, spełnione muszą zostać dwa warunki:
· oboje małżonkowie w różnym stopniu przyczynili się do powstania majątku;
· zachodzą ważne powody dla ustalenia nierównych udziałów.
Przez przyczynienie się do powstania majątku należy rozumieć wszystkie działania, jakie w trakcie istnienia wspólności podejmował dany małżonek. Uwzględnia się tutaj nie tylko dochody wyrażone w formie pieniądza, ale też:
· starania o utrzymanie i rozwój rodziny;
· sposób gospodarowania majątkiem;
· wysiłek związany z wychowaniem dzieci.
Jeśli zaś chodzi o ważne powody, to orzecznictwo wielokrotnie wypowiadało się na ten temat. Do ważnych powodów można zaliczyć przede wszystkim:
· negatywne zachowanie jednego z małżonków oraz
· długotrwałą separację.
Kto może wystąpić z żądaniem?
Co oczywiste, żądać ustalenia nierównych udziałów może każdy z małżonków. Co więcej, zgodnie z art. 43 § 2 k.r.o. spadkobiercy małżonka mogą także wystąpić z takim żądaniem, ale tylko w wypadku, gdy spadkodawca wytoczył powództwo o unieważnienie małżeństwa albo o rozwód lub wystąpił o orzeczenie separacji.
Otwarty katalog przesłanek
Choć dwie opisane wyżej przesłanki muszą wystąpić łącznie, zostały sformułowane w taki sposób, by dać sądom duża swobodę w ich interpretacji.
Istnieje wiele orzeczeń Sądu Najwyższego wskazujących, że „ważne powody” obejmują nie tylko kwestie majątkowe, ale także etyczne. Sądy postulują, by rozstrzygać problem nierównych udziałów z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego. Warto jednak pamiętać, że nie chodzi tutaj o winę w rozkładzie pożycia małżeńskiego, bo ta odnosi się do rozwodu. W tym przypadku rozpatrywana jest wina dotycząca nieprzyczyniania się do powstania majątku lub jego trwonienia.
Tryb postępowania w sprawach o nierówne udziału przy podziale majątku
Przepisy przewidują dwa sposoby dochodzenia nierównych udziałów.
Po pierwsze, żądanie takie można zgłosić w postępowaniu o podział majątku. To najczęściej wybierana metoda, ponieważ w jednym postępowaniu sąd zarówno ustala skład majątku, jak i zasady jego podziału.
Po drugie, dopuszczalne jest wytoczenie odrębnego powództwa o ustalenie nierównych udziałów na podstawie art. 189 k.p.c. Można tego dokonać przed wszczęciem sprawy o podział majątku, ale już nie po jej zakończeniu.
Nierówne udziały przy podziale majątku a ich całkowite pozbawienie
W orzecznictwie pojawił się pogląd zezwalający na całkowite pozbawienie małżonka udziału w majątku wspólnym. Podkreślano jednak, że sytuacja taka musi mieć charakter naprawdę wyjątkowy. Nie wystarczy tutaj po prostu dysproporcja w przyczynieniu się do powstania tego majątku, jednakże warto wiedzieć, że taka możliwość prawnie jest w praktyce dopuszczalna.
Nierówne udziały tylko co do części składników majątku – czy to możliwe?
Z uwagi na to, że przesłanki stosowania instytucji nierównych udziałów rzutują na cały majątek wspólny, nie jest dopuszczalne tylko ich częściowe orzeczenie. Sąd nie może orzec, że jednemu z małżonków przysługuje 75% udziałów w majątku wspólnym, ale tylko w zakresie nieruchomości albo wynagrodzenia za pracę.
Postanowienie wstępne
Jeśli pomiędzy małżonkami istnieje spór co do ustalenia nierównych udziałów, sąd może zastosować art. 567 § 2 k.p.c. Na tej podstawie dopuszczalne jest wydanie postanowienia wstępnego, które rozstrzyga kwestię nierównych udziałów jeszcze przed zakończeniem postępowania o podział majątku. Umożliwia to szybsze uzyskanie decyzji w tym zakresie i jest istotne np. wtedy, gdy z majątku drugiego małżonka prowadzona jest egzekucja.
Skutki ustalenia nierównych udziałów
Orzeczenie ustalające nierówne udziały ma charakter konstytutywny, czyli ich stwierdzenie nie jest możliwe bez wydania przez sąd wyroku lub postanowienia.
W orzecznictwie pojawił się jednak spór co do tego, czy takie orzeczenie ma moc wsteczną, czy też „działa” dopiero od uprawomocnienia się. Obecnie dominuje pierwszy z tych poglądów. Wynika z niego, że nierówne udziały odnoszą skutek od chwili ustania wspólności majątkowej, a nie wydania prawomocnego orzeczenia.
Przedawnienie roszczenia o nierówne udziały
Prawnicy przez jakiś czas zastanawiali się, czy żądanie (roszczenie) nierównych udziałów w ogóle ulega przedawnieniu. Od wielu lat dominuje jednak pogląd, zgodnie z którym żądanie takie nie przedawnia się. Pogląd taki akceptują sądy powszechne oraz przedstawiciele doktryny. Wskazują między innymi, że roszczenie to nie ma charakteru majątkowego i nie zostało ograniczone jakimkolwiek terminem.
Możliwość stosowania art. 5 Kodeksu cywilnego
Zgodnie z art. 5 Kodeksu cywilnego, nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. W ostatnich latach w praktyce można stwierdzić w orzecznictwie liczne przypadki faktycznego zastosowania tego przepisu w różnego rodzaju postępowaniach sądowych. Takiego działania lub zaniechania uprawnionego nie uważamy za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. Jest to furtka dla modyfikowania zasad odpowiedzialności zgodnie z zasadami współżycia społecznego wtedy, gdy nie pozwalają na to inne przepisy.
W kwestii stosowania tego przepisu do nierównych udziałów warto zwrócić uwagę na dwa orzeczenia.
W sprawie o sygnaturze akt I CSK 509/18 Sąd Najwyższy wyjaśniał, że tam, gdzie inne przepisy posługują się zasadami współżycia społecznego, co do zasady nie możemy stosować art. 5 k.c. Jeśli więc np. sąd na podstawie tych zasad uznał, że nie ma podstaw do stosowania nierównych udziałów, nie można dodatkowo powoływać się na art. 5 k.c.
Z kolei w sprawie o sygnaturze akt II CSK 203/17 Sąd Najwyższy podkreślił, że art. 5 k.c. może stanowić podstawę obniżenia spłaty małżonka po podziale majątku, gdy okoliczności związane z zasadami współżycia społecznego nie mogły być wzięte pod uwagę przy postępowaniu dotyczącym nierównych udziałów. Chodzi tu np. o okoliczności odległe czasowo od tych składających się na „ważne powody” nierównych udziałów.
Dodatkowo, dziecko lub jego przedstawiciel w ciągu roku od zakończenia zarządu mogą domagać się od rodziców przedstawienia rachunku z zarządu, czyli jego rozliczenia. Nie dotyczy to jednak dochodów z majątku pobranych w czasie wykonywania władzy rodzicielskiej.
Adwokat Maciej Sechman Kancelaria Adwokacka Katowice
Więcej o autorze powyższej publikacji dowiesz się na tej stronie.
Profesjonalna pomoc prawna w sprawach cywilnych, karnych, rodzinnych i w zakresie szkód górniczych.
