Niepoczytalność sprawcy przestępstwa

Niepoczytalność sprawcy przestępstwa

 

W polskim prawie karnym istnieje szereg okoliczności, które wyłączają bezprawność lub karalność czynów zabronionych. Dzieje się tak dlatego, ponieważ życie dostarcza najróżniejszych sytuacji, w których popełniane są przestępstwa. Przykładowo, ustawodawcy wielu krajów uznają, że racjonalna obrona przed atakiem nie powinna być karana, nawet gdy przybiera formę uszkodzenia czyjegoś ciała. Podobna filozofia legła u podstaw stworzenia idei niepoczytalności. Niepoczytalność sprawcy przestępstwa to problem złożony. Jej ogólne założenie jest proste – jeśli ktoś nie miał wpływu na to, czy popełnił przestępstwo, nie powinien być za nie karany. W praktyce może to rodzić doniosłe skutki prawne, o których opowiem w dzisiejszym artykule.

 

Definicja niepoczytalności

 

Zgodnie z definicją znajdującą się w art. 31 § 1 Kodeksu karnego (dalej: k.k.), nie popełnia przestępstwa, kto, z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych, nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem. Definicja ta składa się z dwóch elementów – psychiatrycznego i psychologicznego.

Zgodnie z kryterium psychiatrycznym o niepoczytalności możemy mówić tylko wtedy, gdy jest bezpośrednim wynikiem choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych. Są to pojęcia medyczne, a ich ustaleniem mogą się zająć wyłącznie biegli lekarze psychiatrzy. Dodatkowo przepis posługuje się kryterium psychologicznym, czyli brakiem możliwości rozpoznania znaczenia czynu lub niemożnością pokierowania swoim postępowaniem.

Obie te przesłanki muszą wystąpić łącznie. Jeśli sprawca nie mógł pokierować swoim postępowaniem z innego powodu niż opisane wyżej problemy natury psychiatrycznej, art. 31 § 1 k.k. nie znajdzie zastosowania. Podobnie będzie w sytuacji, gdy co prawda sprawca cierpi na chorobę psychiczną, ale nie wpływa ona na możliwość kierowania jego postępowaniem.

 

Niepoczytalność w konkretnym czasie

 

Jak przyjmują polskie sądy (oraz sam ustawodawca), o niepoczytalności nie możemy mówić w kategoriach abstrakcyjnych. Nie jest tak, że osoba spełniająca przesłanki wymienione w art. 31 § 1 k.k. automatycznie będzie niezdolna do ponoszenia jakiejkolwiek odpowiedzialności karnej.

Niepoczytalność zawsze musi dotyczyć konkretnego przestępstwa opisanego w części szczególnej Kodeksu karnego lub innej ustawie. Nie jest „przyznawana” z góry. Co więcej, o niepoczytalności możemy w ogóle rozmawiać dopiero wobec osoby, która dopuściła się czynu zabronionego. Najpierw trzeba zatem wykazać, że do takiego czynu doszło i sprawcą jest osoba, którą typują organy ścigania.

Z powyższego można wyciągnąć wniosek, że niepoczytalność musi wystąpić w określonym czasie, tj. czasie popełnienia przestępstwa. Tylko wtedy będzie ona wyłączała winę sprawcy. Jeśli wystąpiła wcześniej lub później, dla jego odpowiedzialności karnej jest bez znaczenia.

 

Przyczyny niepoczytalności

 

Wspomniany art. 31 § 1 k.k. wyróżnia trzy przyczyny niepoczytalności, bez ich stopniowania. Wystąpienie choć jednej z nich wystarczy, by sprawcy nie można było przypisać winy.

Choroba psychiczna w znaczeniu wąskim oznacza psychozę. Najczęściej będzie ona przybierała postać dezintegracji procesów psychicznych. Jako przykłady podaje się tutaj zaburzenia przytomności, manię, depresję czy myślenie rozkojarzone. W znaczeniu szerokim choroba psychiczna to wszelkie zaburzenia typu psychotycznego (zaburzenia nastroju, omamy czy urojenia). Zawsze należy badać aktualną fazę danej choroby u konkretnego człowieka, ponieważ nie każdy etap skutkuje niepoczytalnością. Warto podkreślić, że psychopatia (zaburzenia osobowości), nie jest chorobą psychiczną.

Nie ma jednej definicji upośledzenia umysłowego. To pewien zbiorczy termin na różne zaburzenia, które przejawiają się przede wszystkim w niskim poziomie inteligencji człowieka, a także ograniczeniem jego zdolności poznawczych. Upośledzenie może być wrodzone albo nabyte, np. na skutek wypadku. Jest przyczyną m.in. zakażeń, zatruć, zaburzeń odżywiania, wcześniactwa czy chorób mózgu.

Inne zakłócenie czynności psychicznych to po prostu te zaburzenia, które nie mieszczą się w dwóch powyższych kategoriach. Dzielą się na zaburzenia patologiczne i niepatologiczne. W tej pierwsze grupie znajdują się upojenie patologiczne i afekt patologiczny. W drugiej – hipnoza, skrajne przemęczenie, stany wywołane środkami odurzającymi czy odurzenie senne. Według części naukowców innymi zaburzeniami są psychopatie.

Niepoczytalność w aspekcie psychologicznym

 

Jak już wspomniałem, aspekt psychologiczny niepoczytalności ma dwie formy. Może to być niemożność rozpoznania znaczenia czynu (sfera intelektu) lub niemożność pokierowania swoim postępowaniem (sfera woli). Wystarczy, że choćby jedna z tych form wystąpi w konkretnym przypadku, ale czasami mogą też pojawić się obie.

Najczęstszym przejawem niemożności rozpoznania znaczenia czynu jest brak myślenia przyczynowo-skutkowego. Sprawca nie jest psychicznie w stanie powiązać znaczenia konkretnego działania i skutku, jaki wywoła. Może także nie rozumieć, jak działają przedmioty, których chce użyć. Taki sam efekt wywoła niemożność uświadomienia sobie, że jakieś zachowanie jest zakazane.

Gdy mowa o braku możliwości pokierowanie swoim zachowaniem, w takiej sytuacji sprawca rozumie znaczenie czynu, ale z jakiegoś powodu nie może uchylić się od jego popełnienia. Innymi słowy osoba niepoczytalna nie jest w stanie kontrolować swojego zachowania, nawet jeśli chciałaby to zrobić.

 

Skutki niepoczytalności

 

Cytowany na wstępie art. 31 § 1 k.k. wskazuje, że sprawca niepoczytalny „nie popełnia przestępstwa”. W tym przypadku dzieje się tak dlatego, ponieważ nie można przypisać mu winy. Nie możemy bowiem karać osoby, która nie była w stanie zapobiec popełnieniu przez siebie zbrodni lub występku. Choć czyn takiego sprawcy nie jest przestępstwem, nadal pozostaje sprzeczny z prawem. Tym samym można się przed nim bronić, na przykład w ramach obrony koniecznej.

Jeśli prokurator stwierdził niepoczytalność na etapie postępowania przygotowawczego, w ogóle nie występuje do sądu z aktem oskarżenia. Zamiast tego kieruje wniosek o umorzenie postępowania i zastosowanie środków zabezpieczających (jeśli istnieją ku temu przesłanki). Postępowanie to różni się od standardowego procesu karnego, między innymi na płaszczyźnie uprawnień osób pokrzywdzonych przestępstwem.

Środki zabezpieczające to temat na odrębny artykuł. Warto jedynie nadmienić, że sąd może orzec je wobec sprawcy niepoczytalnego, a należą do nich:

• elektroniczna kontrola miejsca pobytu;
• terapia;
• terapia uzależnień;
• pobyt w zakładzie psychiatrycznym;
• nakazy i zakazy opisane w Kodeksie karnym.

 

Sprawy na tle niepoczytalności należą do wyjątkowo skomplikowanych, dlatego warto powierzyć je profesjonalnemu adwokatowi. Jeżeli potrzebujesz wsparcia w tego typu sprawie karnej bądź w jakichkolwiek innych tematach powiązanych z kwestiami prawa karnego, zapraszam do kontaktu i do zapoznania się z całą moją ofertą w tym zakresie. 

 

Adwokat Maciej Sechman Kancelaria Adwokacka Katowice

Więcej o autorze powyższej publikacji dowiesz się na tej stronie. 

Profesjonalna pomoc prawna w sprawach cywilnych, karnych, rodzinnych i w zakresie szkód górniczych.