Czym jest należyta staranność?
W polskim prawie uregulowano szereg różnych umów, a także innych stosunków cywilnoprawnych, które rodzą zobowiązania pomiędzy stronami. Przepisy nie mogą jednak przewidzieć wszystkich możliwych sytuacji, nie powinny także być zbyt szczegółowe. Z tego powodu ustawodawca posługuje się często pewnymi koncepcjami lub zasadami, które mają uzupełniać luki w prawie. Jednym z takich rozwiązań jest uregulowana w art. 355 Kodeksu cywilnego (dalej: k.c.) należyta staranność. Dzięki niej możemy ustalić, w jaki sposób dłużnik powinien wykonać swoje zobowiązanie, gdy nie wynika to wprost z norm szczegółowych.
Na czym polega należyta staranność
Zgodnie z art. 355 § 1 k.c. dłużnik obowiązany jest do staranności ogólnie wymaganej w stosunkach danego rodzaju. Konstrukcja tego przepisu oraz jego umiejscowienie w samym kodeksie pozwalają nam założyć, że dotyczy on każdego zachowania dłużnika przybierającego formę zobowiązania. Przez zachowanie należytej staranności rozumiemy takie postępowanie dłużnika, które jest zgodne z przyjętym dla danego zobowiązania wzorcem staranności. Choć brzmi to mało praktycznie, kwestia zachowania należytej staranności ma istotne znaczenie w sporach cywilnych. Jeśli ustalimy, że dłużnik nie zastosował się do przyjętego wzorca, będzie można postawić mu zarzut winy. A stąd już krótka droga do nałożenia na niego np. odpowiedzialności za szkodę.
Zakres zastosowania przepisu
Omawiany tu art. 355 k.c. stanowi pewną ogólną zasadę dla wszystkich zobowiązań i rodzajów odpowiedzialności w prawie cywilnym. Dotyczy to zarówno umów, jak i innych stosunków cywilnoprawnych. Co ciekawe, należytą staranność należy zachowywać nie tylko wykonując daną umowę, ale nawet uczestnicząc w procedurze jej zawierania. Obowiązek zachowania należytej staranności nie jest jednak absolutny – zawsze musimy rozpatrywać go w kontekście zobowiązań nałożonych na dłużnika. Tylko bowiem w tych granicach możliwe jest ustalenie wzorca określającego jak taki dłużnik powinien się zachować.Na gruncie umów zakres obowiązku zachowania należytej staranności wyznaczają wola stron, ustawy, zasady współżycia społecznego oraz przyjęte zwyczaje. Jeśli zaś chodzi o odpowiedzialność deliktową (z tzw. czynów niedozwolonych), to tutaj ramy wyznaczają przepisy oraz zasady współżycia społecznego.
Wzorzec staranności
Wzorzec staranności to pewien model postępowania, do którego należy porównać zachowanie dłużnika w rozpatrywanej przez nas sytuacji oraz w konkretnych okolicznościach faktycznych i prawnych i zawsze musi powinna być oceniania przez pryzmat całokształtu istotnych faktów w danym przypadku. Mówiąc prościej, wzorzec staranności wskazuje, co dłużnik powinien zrobić w danych okolicznościach. Jeśli zachowanie dłużnika bardzo mocno odbiega od przyjętego wzorca, mówimy wtedy o rażącym niedbalstwie.
Wzorzec, który chcemy wykorzystać, powinien być:
• taki sam dla wszystkich podmiotów znajdujących się w takiej samej sytuacji;
• oderwany od indywidualnych cech dłużnika;
• niezależny od opinii dłużnika na temat tego wzorca.
Musimy jednak pamiętać, że nie istnieje jeden absolutny wzorzec stosowany do danego stosunku prawnego. Ustalając treść wzorca powinniśmy uwzględniać określone okoliczności i uwarunkowania, ale tylko takie, które są niezależne od dłużnika (np. sytuację na rynku surowców przy umowie dostawy). Przykładami skonkretyzowanego wzorca starannego działania są tzw. wzorce zawodowe, które dotyczą np. zachowania adwokata, lekarza czy kosmetyczki.
Ustalenie wzorca dla konkretnego rodzaju stosunku prawnego
Jak wynika z przytoczonego art. 355 k.c., wzorce starannego działania zawsze należy ustalać dla konkretnego rodzaju stosunku prawnego. Tradycyjnie bierze się tutaj pod uwagę:
• rodzaj (przedmiot) świadczenia, jakie ma wykonać dłużnik;
• cel zawartej umowy lub cel istnienia danego stosunku;
• ryzyko pojawienia się szkody w wyniku niewykonania zobowiązania;
• ewentualny rozmiar szkody powstałej w wyniku niewykonania zobowiązania;
• odpłatność lub nieodpłatność zawartej umowy;
• zaufanie do siebie stron stosunku prawnego;
• zwyczaje przyjęte w stosunkach danego rodzaju;
• kryteria wskazane przez strony w umowie.
Stosunek prawny będący podstawą ustalenia wzorca starannego działania może się zmieniać w czasie. To, co w danym okresie można uznać za zachowanie należytej staranności, nie musi prowadzić do takich samych wniosków kilka lat później. Dobrym przykładem jest tutaj postęp wiedzy naukowej, a zwłaszcza wiedzy medycznej. Lekarz wykonujący swoją pracę według przestarzałej metodologii może narazić się na zarzut, że nie działał z należytą starannością.
Należyta staranność – rodzaje
Szereg różnych przepisów, nie tylko w Kodeksie cywilnym, posługuje się pojęciem należytej staranności, dodatkowo ją stopniując. Z tego powodu warto przyjrzeć się trzem najbardziej popularnym jej odmianom. Przez zwyczajną staranność rozumiemy staranność ogólnie wymaganą, przeciętną (w tym dobrym sensie), która ma zastosowanie do każdej osoby sumiennie wykonującej swoje obowiązki. Staranność najwyższa, maksymalna lub podwyższona oznacza wymagania wobec dłużnika, które przewyższają staranność zwyczajną. Posiada charakter kwalifikowany i powinna być wprost wskazana w odpowiednim przepisie. Przykładowo, art. 59d ust. 2 ustawy o usługach płatniczych wskazuje, że wydawca karty płatniczej jest obowiązany działać z zachowaniem najwyższej staranności. Jest wreszcie także staranność zawodowa, o której mówi art. 355 § 2 k.c.
Zgodnie z jego treścią należytą staranność dłużnika w zakresie prowadzonej przez niego działalności gospodarczej określa się przy uwzględnieniu zawodowego charakteru tej działalności. W tym przypadku ustalając wzorzec musimy brać pod uwagę fakt, że dana osoba jest profesjonalistą, od którego oczekuje się więcej, niż od innych. Dotyczy to przede wszystkim przedsiębiorców oraz osób wykonujących wolne zawody.
Bezprawność i należyta staranność
Omawiając kwestie związane z należytą starannością warto podkreślić jej ważną cechę. Naruszenie wzorca należytej staranności związane jest z kwestią winy, a nie bezprawności działania. Zachowanie bezprawne zachodzi wtedy, gdy jest sprzeczne z obowiązującymi przepisami. Nie zawsze jednak będzie to działanie zawinione. Przykładowo, osoba działająca w ramach kontratypu faktycznie może popełnić przestępstwo, ale z prawnego punktu widzenia nie można przypisać jej winy, a zatem nie ponosi ona odpowiedzialności.
Dlaczego to takie ważne?
Przedstawione wyżej rozważania mogą wydawać się skomplikowane i brzmieć mało praktycznie, ale to tylko pozory. Ustalenie wzorca należytej staranności ma kluczowe znaczenie w wielu sporach sądowych dotyczących umów, a w sprawach deliktów (np. błędów lekarskich) problem ten pojawia się jeszcze częściej. Kwestia należytej staranności może zaważyć o wygranej lub przegranej w sprawie, w związku z czym warto w tym zakresie udać się po pomoc do profesjonalnego pełnomocnika.
Adwokat Maciej Sechman Kancelaria Adwokacka Katowice
Więcej o autorze powyższej publikacji dowiesz się na tej stronie.
Profesjonalna pomoc prawna w sprawach cywilnych, karnych, rodzinnych i w zakresie szkód górniczych.
